บริการจัดทำ ISO 16128 สำหรับการคำนวณความเป็นธรรมชาติของสูตรเครื่องสำอาง

ผู้บริโภคในกลุ่มบำรุงผิวและผลิตภัณฑ์ดูแลส่วนบุคคลให้ความสำคัญกับ “ความเป็นธรรมชาติ” และ “ความยั่งยืน” มากขึ้นอย่างเห็นได้ชัด ส่งผลให้หลายแบรนด์เริ่มสื่อสารเรื่อง “ส่วนผสมจากธรรมชาติ” บนฉลากและสื่อการตลาดมากกว่าเดิม อย่างไรก็ตาม เมื่อผู้บริโภคและคู่ค้าให้ความสำคัญกับ “หลักฐานที่ตรวจสอบได้” มากกว่าถ้อยคำทั่วไป ความโปร่งใสจึงกลายเป็นองค์ประกอบสำคัญของความน่าเชื่อถือ

แนวโน้มนี้สะท้อนในภาพรวมตลาดเช่นกัน โดยตลาด Natural & Organic Cosmetics ยังขยายตัวต่อเนื่อง มีการประเมินว่ามูลค่าตลาดทั่วโลกอยู่ราว 1.28 ล้านล้านบาท ในปี 2024 (ประมาณ USD 40.8B) และคาดว่าจะเติบโตสู่ราว 2.15 ล้านล้านบาท ในปี 2034 (ประมาณ USD 68.8B) ด้วยอัตราการเติบโตเฉลี่ย CAGR 5.4% ดังนั้น การสื่อสารเรื่อง “ความเป็นธรรมชาติ” ของสูตรจึงควรยืนอยู่บนกรอบวิธีคิดและตัวเลขที่อธิบายได้อย่างเป็นระบบ ซึ่งหนึ่งในกรอบอ้างอิงที่ถูกใช้อย่างแพร่หลายคือ ISO 16128

ISO 16128 คือแนวทางอ้างอิงที่อุตสาหกรรมเครื่องสำอางใช้เพื่อทำให้คำว่า “ธรรมชาติ” สื่อสารกันได้ด้วยนิยามและตัวเลขที่สอดคล้องกัน โดยมีเป้าหมายหลัก ได้แก่

1. กำหนดหลักการจัดประเภทว่า “วัตถุดิบแบบใดจัดเป็นธรรมชาติ หรือมีแหล่งกำเนิดจากธรรมชาติ” 
2. วางวิธีการคำนวณความเป็นธรรมชาติของสูตรเครื่องสำอาง (Naturality Calculation) เพื่อสรุปสัดส่วนความเป็นธรรมชาติของวัตถุดิบและสูตรสำเร็จในรูปแบบที่ตรวจสอบและอธิบายได้

มาตรฐานนี้แบ่งเป็น 2 ส่วนที่ควรพิจารณาควบคู่กัน

• ISO 16128-1: เน้น “นิยามและการจัดหมวดหมู่” วัตถุดิบ เพื่อให้ทีมพัฒนาสูตรใช้เกณฑ์เดียวกันในการจำแนกส่วนผสม (Ingredient) 
• ISO 16128-2: เน้น “วิธีคำนวณ” ดัชนีและสัดส่วน เช่น ธรรมชาติ แหล่งกำเนิดจากธรรมชาติ ออร์แกนิก และแหล่งกำเนิดจากออร์แกนิก ทั้งระดับวัตถุดิบและระดับผลิตภัณฑ์สำเร็จรูป

ในเชิงปฏิบัติสามารถตีความได้ว่า ส่วนที่ 1 เป็นกรอบการจัดประเภท ส่วนที่ 2 เป็นกรอบการคำนวณ เมื่อนำมาใช้ร่วมกัน จะช่วยให้การคำนวณความเป็นธรรมชาติของสูตรเครื่องสำอางมีโครงสร้างชัดเจน และทำให้ทุกฝ่ายในองค์กรอ้างอิง “ตัวเลขเดียวกัน” ได้อย่างเป็นระบบ

ประเด็นสำคัญคือ ISO 16128 เป็นกรอบสำหรับ “นิยามและการคำนวณ” เพื่อจัดหมวดหมู่ส่วนผสมและสรุปสัดส่วนความเป็นธรรมชาติของสูตร ไม่ได้เป็นกติกาสำเร็จรูปสำหรับการเขียนคำเคลมบนฉลาก อีกทั้งไม่ได้ครอบคลุมด้าน “การกล่าวอ้างและการติดฉลาก” และไม่ได้มีวัตถุประสงค์เพื่อยืนยัน “ความปลอดภัยต่อมนุษย์หรือสิ่งแวดล้อม” โดยตรง

ด้วยเหตุนี้ แม้ผลการคำนวณจะแสดงค่าที่อยู่ในระดับเหมาะสม การนำผลลัพธ์ไปใช้เพื่อการสื่อสารเชิงการตลาดควรดำเนินการอย่างรอบคอบ และควรพิจารณาควบคู่กับประเด็นต่อไปนี้

• ตรวจสอบว่าถ้อยคำที่จะใช้สื่อสาร สอดคล้องกับกฎหมายและแนวปฏิบัติของประเทศเป้าหมาย
• จัดเตรียมหลักฐานเอกสารรองรับตัวเลข เพื่อให้ตรวจสอบย้อนกลับได้ และสามารถตอบข้อซักถามจากคู่ค้าได้อย่างมั่นใจ

การทำ ISO 16128 อย่างเป็นระบบไม่ได้มีประโยชน์เพียงเพื่อให้ได้ตัวเลขที่ดูดี แต่เป็นการสร้างฐานข้อมูลเชิงเทคนิคที่ทำให้การตัดสินใจและการสื่อสารขององค์กรมีทิศทางเดียวกัน โดยเฉพาะเมื่อธุรกิจต้องตอบคำถามจากคู่ค้า ทีมจัดซื้อ หรือช่องทางค้าปลีกที่ต้องการความชัดเจนมากขึ้น

ประโยชน์หลักมี 3 ด้าน

• ทำให้การสื่อสารเรื่องเปอร์เซ็นต์สารจากธรรมชาติ (Natural Origin Content) มีที่มาที่ไป อธิบายได้ว่าคำนวณจากอะไรและอ้างอิงนิยามใด 
• ลดความเสี่ยงจากถ้อยคำที่คลุมเครือ หรือการสื่อสารที่ไม่สอดคล้องกับหลักฐานเอกสาร เพราะมีเอกสารรองรับและตรวจสอบย้อนกลับได้ 
• ทำให้ทีมวิจัยและพัฒนา (R&D) ทีมประกันคุณภาพและกำกับดูแลข้อกำหนด (QA/RA) และทีมการตลาดอ้างอิงตัวเลขชุดเดียวกัน ลดความคลาดเคลื่อนในการตีความ และสนับสนุนการอนุมัติฉลากหรือเอกสารธุรกิจต่อธุรกิจ (B2B) ให้เป็นระบบมากขึ้น

แกนหลักของการคำนวณความเป็นธรรมชาติ (Naturality Calculation) คือการประเมินวัตถุดิบแต่ละรายการด้วยหลักเกณฑ์เดียวกันก่อน แล้วจึงสรุปเป็นภาพรวมของสูตร โดยทั่วไปเกี่ยวข้องกับการกำหนด “ดัชนี” (index) ของวัตถุดิบ เช่น

• ดัชนีความเป็นธรรมชาติ (Natural Index)
• ดัชนีแหล่งกำเนิดจากธรรมชาติ (Natural Origin Index: NOI)
• ดัชนีแหล่งกำเนิดจากออร์แกนิก (Organic Origin Index)

จากนั้นนำดัชนีไปคำนวณแบบถ่วงน้ำหนักตามสัดส่วนการใช้ในสูตร (Weighted Calculation) เพื่อสรุปเป็นตัวเลขที่ตีความง่ายและตรวจสอบได้

ผลลัพธ์ที่มักใช้ในการทำงานคือคำตอบเชิงตัวเลข เช่น สูตรมี “แหล่งกำเนิดจากธรรมชาติ” กี่เปอร์เซ็นต์ หรือมี เปอร์เซ็นต์สารจากธรรมชาติเท่าใด และสามารถตรวจสอบย้อนกลับได้ว่าตัวเลขดังกล่าวเชื่อมโยงกับวัตถุดิบใดและเอกสารชุดใด

ในทางปฏิบัติ ความล่าช้ามักเกิดจากเอกสารและข้อมูลสนับสนุนที่ยังไม่ครบถ้วนสำหรับการจัดหมวดหมู่และการคำนวณดัชนี มากกว่าตัวขั้นตอนคำนวณเอง เอกสารที่ควรเตรียมให้พร้อมตั้งแต่ต้น ได้แก่

• เอกสารวัตถุดิบและสเปกวัตถุดิบ (Raw Material Specification) รวมถึงเอกสารข้อมูลทางเทคนิค (Technical Data Sheet: TDS) และเอกสารข้อมูลความปลอดภัย (Safety Data Sheet: SDS)
• รายละเอียดกระบวนการผลิตและที่มาของวัตถุดิบตั้งต้น (Feedstock Origin)
• เอกสารคำยืนยันจากผู้จัดจำหน่ายและผู้ผลิตวัตถุดิบ (Supplier Declaration) โดยมีความสำคัญเป็นพิเศษในกรณีวัตถุดิบผสมหรือสารผสม
• เอกสารยืนยันชนิดของตัวทำละลาย ตัวพา ส่วนผสมย่อย เพื่อให้การคำนวณสอดคล้องกับนิยามและข้อมูลจริงของวัตถุดิบ
  

หากมีการตรวจทวนภายนอก แนวทางอย่าง ECOCERT ISO 16128 มักให้ความสำคัญกับ “ชุดเอกสารและไฟล์คำนวณ” เพื่อให้หน่วยงานอิสระตรวจสอบความสอดคล้องได้อย่างเป็นระบบ ดังนั้นจึงควรจัดทำ แฟ้มเอกสารทางเทคนิค (Technical Dossier / Technical File) ให้พร้อมใช้งาน เพื่อรองรับการทวนสอบและข้อซักถามอย่างมีประสิทธิภาพ

เพื่อให้ผลลัพธ์นำไปใช้ต่อได้จริง ควรกำหนดชิ้นงานส่งมอบให้ชัดเจนตั้งแต่ต้น โดยมี 3 รายการหลัก

• ไฟล์การคำนวณความเป็นธรรมชาติของสูตร (Naturality Calculation)
  

1. 1. • คำนวณค่า ดัชนีความเป็นธรรมชาติ (Natural Index)
      • คำนวณค่า ดัชนีแหล่งกำเนิดจากธรรมชาติ (Natural Origin Index: NOI)
      • คำนวณค่า ดัชนีแหล่งกำเนิดจากออร์แกนิก (Organic Origin Index)
      • สรุปเปอร์เซ็นต์สารจากธรรมชาติ (Natural Origin Content) ให้ชัดเจน พร้อมอ้างอิงสูตรและเวอร์ชันที่ใช้คำนวณ
        

• รายการเอกสารอ้างอิงที่เชื่อมโยงกับสูตรและเวอร์ชัน (reference document list)
  

1. 1. • เช่น เอกสารวัตถุดิบ/สเปกวัตถุดิบ (Raw Material Specification)
      • และ เอกสารคำยืนยันจากซัพพลายเออร์ (Supplier Declaration) ของวัตถุดิบที่เกี่ยวข้อง
        

• แฟ้มเอกสารทางเทคนิคสำหรับการตรวจทวนและการส่งต่อข้อมูล (Technical Dossier / Technical File)
  

1. • ใช้ตอบคำถามคู่ค้าได้อย่างเป็นระบบ
   • และใช้เป็นฐานในการยื่นตรวจทวน เมื่อมีความต้องการการยืนยันโดยหน่วยงานอิสระ (Third-Party Verification)

หลายแบรนด์และโรงงานมีไฟล์คำนวณภายในอยู่แล้ว แต่เมื่อเริ่มทำงานกับคู่ค้าต่างประเทศ ช่องทางค้าปลีก หรือทีมจัดซื้อขององค์กรขนาดใหญ่ มักมีคำถามเรื่องการตรวจทานความถูกต้องของตัวเลข การตรวจทวนโดยหน่วยงานอิสระ (Third-party Verification) จึงมีบทบาทในการเพิ่มความน่าเชื่อถือ โดยยกระดับจากผลคำนวณภายในองค์กร ไปสู่ผลคำนวณที่มีหน่วยงานอิสระตรวจสอบ

สรุปการใช้งานโดยทั่วไป

• ไฟล์คำนวณภายใน (Internal Calculation File) เหมาะสำหรับการบริหารสูตรและการทำงานภายในทีม 
• การตรวจทวนโดยหน่วยงานอิสระ (Third-party Verification) เหมาะเมื่อจำเป็นต้องใช้ผลลัพธ์เป็นเอกสารประกอบการเจรจากับลูกค้าองค์กร (B2B) หรืออยู่ในตลาดที่ต้องการหลักฐานรองรับในระดับสูงขึ้น

สำหรับบริการ ISO 16128 บทบาทของ TIBD คือการทำงานร่วมกับ Ecocert ในฐานะ พันธมิตรเชิงกลยุทธ์ (Strategic Partner) เพื่อสนับสนุนแบรนด์และโรงงานให้ดำเนินงานได้อย่างเป็นระบบ โดยมุ่งเน้นการจัดการข้อมูลและเอกสารให้ครบถ้วน พร้อมต่อการตรวจทวนตามข้อกำหนดที่เกี่ยวข้อง

ขอบเขตการสนับสนุนของ TIBD ครอบคลุม

• กำหนดขอบเขตการคำนวณให้ชัดเจน (สูตร ฉบับของสูตร ตัวชี้วัด และเป้าหมายการใช้งาน)
• จัดทำรายการเอกสารที่ต้องใช้ และประสานการขอข้อมูลจากผู้จัดจำหน่ายและผู้ผลิตวัตถุดิบ
• จัดทำและตรวจทานไฟล์คำนวณ พร้อมจัดรูปแบบชุดเอกสารให้สอดคล้องกัน
• สนับสนุนการรวบรวมและจัดแฟ้มเอกสารทางเทคนิค เพื่อรองรับการตรวจทวนและการตอบข้อซักถาม

เพื่อให้การดำเนินงาน ISO 16128 ใช้งานได้จริง ทั้งการคำนวณความเป็นธรรมชาติของสูตรเครื่องสำอางและการเตรียมเอกสารรองรับการตรวจทวน จุดเริ่มต้นที่คุ้มค่าที่สุดคือการ ประเมินความพร้อม เพื่อระบุข้อมูลที่ต้องจัดเตรียมเพิ่มเติม (โดยเฉพาะวัตถุดิบผสมและสารผสม) และจัดเอกสารให้ครบตั้งแต่รอบแรก ซึ่งช่วยลดการแก้ไขซ้ำและสนับสนุนการบริหารกำหนดการได้อย่างมีประสิทธิภาพ

หากต้องการดำเนินโครงการให้จบแบบ “คำนวณได้ มีเอกสารรองรับ และพร้อมใช้ในการสื่อสารกับคู่ค้า” TIBD สามารถสนับสนุนในบทบาทพันธมิตรเชิงกลยุทธ์ของ Ecocert และผู้จัดการโครงการเอกสาร เพื่อให้ผลลัพธ์นำไปใช้ต่อได้จริงตามเป้าหมายของคุณ ติดต่อเรา