เลิกเผาฟางข้าว ลด PM2.5 เมื่อใบข้าวกลายเป็นวัตถุดิบ สร้างรายได้ใหม่

ทุกปีเมื่อเข้าสู่ช่วงหลังฤดูเก็บเกี่ยว ปัญหาฝุ่นละอองขนาดเล็ก PM2.5 กลับมาเป็นข่าวใหญ่ของประเทศไทย และหนึ่งในต้นเหตุที่ถูกพูดถึงมากที่สุดคือ การเผาในที่โล่งทางการเกษตร โดยเฉพาะการเผาฟางและตอซังข้าวเพื่อเตรียมแปลงสำหรับรอบปลูกถัดไป

สำหรับเกษตรกร การเผาเป็นวิธีที่เร็วและถูกที่สุดในการกำจัดวัสดุเหลือ เพราะฟางและใบข้าวแทบไม่มีราคา แต่สำหรับสังคม ต้นทุนของการเผาคือคุณภาพอากาศและสุขภาพของคนจำนวนมาก คำถามสำคัญจึงไม่ใช่แค่ “จะห้ามเผาอย่างไร” แต่คือ “จะทำให้วัสดุเหลือในนามีมูลค่าพอที่จะไม่มีใครอยากเผาได้อย่างไร”

บทความนี้ชวนดูขนาดของปัญหา มาตรการที่ภาครัฐใช้อยู่ ทางเลือกในการใช้ประโยชน์จากฟางข้าว และแนวคิดใหม่ที่เปลี่ยนใบข้าวให้เป็นวัตถุดิบสำหรับอุตสาหกรรมอาหารและเครื่องสำอาง

การเผาฟางข้าวกับ PM2.5: ขนาดของปัญหา

ข้าวเป็นพืชที่ปลูกมากที่สุดของไทย วัสดุเหลือจากนาข้าวจึงมีปริมาณมหาศาล งานวิจัยของ Junpen และคณะ (2018) จากมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี ตีพิมพ์ในวารสาร Atmosphere ประเมินการปล่อยมลพิษจากการเผาวัสดุเหลือจากนาข้าวในประเทศไทย พบว่า

วัสดุเหลือจากนาข้าวทั้งประเทศมีประมาณ 61.87 ล้านตัน
ประมาณ 23.0% ของวัสดุเหลือทั้งหมดอยู่ในข่ายที่ถูกเผาในที่โล่ง
การเผาวัสดุเหลือจากนาข้าวในปีที่ศึกษา (2561) ปล่อย PM2.5 ประมาณ 38 ± 22 กิโลตัน

ข้อมูลอีกชุดจาก Thai PBS Policy Watch (กุมภาพันธ์ 2568) ระบุว่าพื้นที่เกษตรกรรมมีจุดเผาไหม้สะสมสูงที่สุดในปี 2566 ที่ 55,470 จุด และนาข้าวเป็นพื้นที่ที่มีสัดส่วนจุดความร้อนในภาคเกษตรสูงที่สุดราว 38%

ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนว่า ถ้าเปลี่ยนวิธีจัดการวัสดุเหลือในนาข้าวได้แม้เพียงบางส่วน ก็มีผลต่อคุณภาพอากาศของประเทศอย่างมีนัยสำคัญ

ทำไมเกษตรกรยังเผา

การเผาไม่ได้เกิดจากความไม่รู้ แต่เกิดจากเงื่อนไขทางเศรษฐกิจและเวลา

เวลาเตรียมแปลงสั้น โดยเฉพาะพื้นที่ที่ปลูกข้าวหลายรอบต่อปี เกษตรกรต้องเคลียร์แปลงให้เร็วที่สุด
ต้นทุนการจัดการสูงกว่าการเผา การไถกลบ อัดฟาง หรือขนออกจากแปลงต้องใช้เครื่องจักรและแรงงาน
วัสดุเหลือแทบไม่มีราคา เมื่อขายไม่ได้หรือขายได้ราคาต่ำ แรงจูงใจในการเก็บก็น้อย
ตลาดรับซื้อไม่ทั่วถึง แม้บางพื้นที่มีผู้รับซื้อฟาง แต่หลายพื้นที่ยังไม่มีปลายทางที่แน่นอน

ดังนั้น การแก้ปัญหาอย่างยั่งยืนต้องทำให้การไม่เผา “คุ้มกว่า” การเผา ทั้งในแง่รายได้และความสะดวก

มาตรการภาครัฐ: ห้ามเผา และจูงใจให้ไม่เผา

ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ออกมาตรการบริหารจัดการปัญหาฝุ่น PM2.5 ภาคการเกษตร ซึ่งประกอบด้วยสองด้าน

ด้านการควบคุม กำหนดช่วงห้ามเผาในพื้นที่เกษตร เช่น ปี 2568 ห้ามเผาตั้งแต่ 17 มกราคม ถึง 31 พฤษภาคม 2568 และประกาศ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2568 ลงวันที่ 6 พฤศจิกายน 2568 กำหนดช่วงห้ามเผาทั่วประเทศ 1 กุมภาพันธ์ ถึง 31 มีนาคม 2569 ผู้ฝ่าฝืนจะถูกตัดสิทธิ์รับความช่วยเหลือด้านการเกษตรจากรัฐเป็นเวลา 2 ปี ช่วงเวลาอาจเปลี่ยนในแต่ละปี จึงควรติดตามประกาศฉบับล่าสุด
ด้านการจูงใจ ตามรายงานข่าว มาตรการกำหนดสิทธิประโยชน์แก่เกษตรกรที่ผลิตแบบไม่เผา และแก่ภาคเอกชนที่รับซื้อสินค้าเกษตรที่ผลิตแบบไม่เผา

ด้านการจูงใจนี้เองที่เปิดโอกาสให้ภาคเอกชนเข้ามามีบทบาท เพราะการสร้าง “ผู้รับซื้อ” สำหรับวัสดุเหลือหรือผลผลิตแบบไม่เผา คือการทำให้เกษตรกรมีทางเลือกที่ดีกว่าการจุดไฟ

ทางเลือกในการใช้ประโยชน์จากฟางและวัสดุเหลือในนา

การนำฟางข้าวไปใช้ประโยชน์มีหลายรูปแบบที่ใช้กันอยู่แล้ว เช่น

อาหารสัตว์และวัสดุรองพื้น ฟางอัดก้อนสำหรับโคและกระบือ
วัสดุเพาะปลูก เช่น การเพาะเห็ดฟาง และวัสดุคลุมดิน
ปุ๋ยหมักและการไถกลบ เพื่อคืนอินทรียวัตถุสู่ดิน
พลังงานชีวมวล ใช้เป็นเชื้อเพลิงในโรงไฟฟ้าชีวมวล
วัสดุทดแทน เช่น บรรจุภัณฑ์และภาชนะจากเส้นใยพืช

ทางเลือกเหล่านี้ส่วนใหญ่ใช้ฟางในฐานะ “วัสดุปริมาณมาก ราคาต่ำ” รายได้ต่อไร่ที่เกษตรกรได้จึงยังจำกัด ทางเลือกที่จะเปลี่ยนเกมได้จริงคือการหาวัสดุเหลือที่มีมูลค่าสูงกว่าเดิมหลายเท่า

ไม่เผาแล้วดินได้อะไร

นอกจากลดฝุ่น การไม่เผาฟางยังมีผลต่อแปลงนาเอง เพราะฟางและตอซังเป็นแหล่งอินทรียวัตถุที่กลับคืนสู่ดินได้ เมื่อเผา อินทรียวัตถุและธาตุอาหารบางส่วนจะสูญเสียไปกับควันและความร้อน และผิวดินอาจได้รับผลกระทบจากความร้อนสูง

ทางเลือกอย่างการไถกลบหรือการใช้จุลินทรีย์ช่วยย่อยสลายตอซัง จึงเป็นแนวทางที่หน่วยงานด้านการเกษตรส่งเสริมมาตลอด แต่ทางเลือกเหล่านี้ยังมีต้นทุนด้านเวลาและเครื่องจักร เกษตรกรจำนวนมากจึงต้องการแรงจูงใจทางรายได้ควบคู่ไปด้วย

ห่วงโซ่อุปทานแบบไม่เผา ต้องมีใครบ้าง

การเปลี่ยนจากการเผาไปสู่การใช้ประโยชน์ ไม่ได้ขึ้นกับเกษตรกรเพียงฝ่ายเดียว แต่ต้องมีผู้เล่นครบทั้งห่วงโซ่

เกษตรกรและวิสาหกิจชุมชน ที่ยอมเปลี่ยนวิธีจัดการแปลง และรวมกลุ่มเพื่อให้มีปริมาณพอสำหรับผู้รับซื้อ
นักวิจัยและนักปรับปรุงพันธุ์ ที่พัฒนาพันธุ์และวิธีการที่ทำให้วัสดุเหลือมีมูลค่าสูงขึ้น
ผู้แปรรูป ที่ตั้งหน่วยผลิตใกล้แหล่งปลูก เพื่อลดต้นทุนการขนส่งวัสดุที่มีน้ำหนักมากหรือเน่าเสียง่าย
ผู้ซื้อปลายทาง ได้แก่ ผู้ผลิตและแบรนด์ ที่ยอมจ่ายสำหรับวัตถุดิบที่ตรวจสอบได้ว่ามาจากการผลิตแบบไม่เผา
ภาครัฐ ที่กำหนดกติกาและสิทธิประโยชน์ให้การไม่เผาคุ้มค่ากว่าการเผา

เมื่อผู้เล่นใดผู้เล่นหนึ่งหายไป ห่วงโซ่ก็ไม่เกิด การสร้างตลาดรับซื้อจึงต้องออกแบบไปพร้อมกับการพัฒนาวัตถุดิบตั้งแต่ต้น

แนวคิดใหม่: ใบข้าวที่มีสีคือวัตถุดิบมูลค่าสูง

หนึ่งในแนวคิดที่น่าสนใจจากงานวิจัยไทยคือ การออกแบบสายพันธุ์ข้าวให้ใบมีคุณค่า ตั้งแต่ต้น ศูนย์วิทยาศาสตร์ข้าว มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ พัฒนา ข้าวสรรพสี (Rainbow Rice) ข้าวที่ใบมีสีชมพูและม่วงจากแอนโทไซยานิน ภายใต้แนวคิด “ข้าวทั้งต้นคืออาหาร” (Whole-plant Food) และระบุเป้าหมายในการใช้ลำต้นและใบสดเพื่อลดการเผาฟาง

เมื่อใบข้าวมีสีในตัว ใบชุดเดียวสามารถพัฒนาเป็นวัตถุดิบได้หลายชนิด

สารสกัดใบข้าว สารสีแอนโทไซยานินสำหรับเครื่องสำอางและงานพัฒนาอาหาร
โปรตีนไฮโดรไลเสต จากโปรตีนในใบ
ใยอาหาร จากกากใบที่เหลือหลังการสกัด

ต่างจากฟางที่ขายเป็นวัสดุปริมาณมาก ใบข้าวในแนวคิดนี้ถูกซื้อในฐานะ วัตถุดิบตั้งต้นของอุตสาหกรรม ที่รับซื้อตามคุณภาพ เกษตรกรจึงมีรายได้ใหม่จากส่วนของต้นข้าวที่เดิมแทบไม่มีราคา

โจทย์ที่ยังต้องพิสูจน์

แนวคิดนี้ยังมีโจทย์สำคัญที่ต้องตอบด้วยข้อมูลจริง ไม่ใช่สมมติฐาน

จังหวะการตัดใบ ต้องหาช่วงที่ใบมีสารสีสะสมดี และการตัดใบไม่กระทบผลผลิตเมล็ด
ต้นทุนการเก็บและขนส่งใบสด ซึ่งเน่าเสียได้เร็วกว่าฟางแห้ง
ความพร้อมของหน่วยแปรรูป ที่ต้องอยู่ใกล้แหล่งปลูก
ตลาดปลายทาง ที่ยอมจ่ายสำหรับวัตถุดิบที่ตรวจสอบที่มาได้

โครงการพัฒนาวัตถุดิบจากใบข้าวสรรพสี RBR02 วางโจทย์เหล่านี้เป็นด่านพิสูจน์ตามลำดับ เริ่มจากการวัดปริมาณสารสีในใบจากหลายแปลงและหลายระยะ ก่อนติดตั้งหน่วยสกัดต้นแบบและผลิตล็อตนำร่องจากใบของเกษตรกรจริง

บทบาทของ TIBD ในการสร้างตลาดให้วัตถุดิบแบบไม่เผา

การไม่เผาจะยั่งยืนได้ก็ต่อเมื่อมีผู้รับซื้อที่ชัดเจน TIBD มองบทบาทของตนเป็น ผู้เชื่อมต่อระหว่างงานวิจัย เกษตรกร และผู้ผลิต

เชื่อมความต้องการของผู้ผลิต อาหารและเครื่องสำอางที่มองหาวัตถุดิบจากพืชที่ตรวจสอบที่มาได้ เข้ากับวัตถุดิบจากใบข้าว
ร่วมเป็นพันธมิตร ในโครงการใบข้าวสรรพสี RBR02 ของศูนย์วิทยาศาสตร์ข้าว มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ร่วมกับบริษัท เค-เอพีไอ จำกัด และเครือข่ายวิสาหกิจชุมชนเกษตรอินทรีย์ จังหวัดอุทัยธานี
วางระบบคุณภาพและเอกสาร เพื่อให้วัตถุดิบจากแปลงที่ไม่เผาเข้าสู่ห่วงโซ่อุปทานของภาคอุตสาหกรรมได้จริง

สำหรับแบรนด์ การเลือกใช้วัตถุดิบที่มาจากการผลิตแบบไม่เผาไม่ได้เป็นแค่การทำ CSR แต่เป็นเรื่องเล่าที่ตรวจสอบได้ และสอดคล้องกับความคาดหวังด้านความยั่งยืนของผู้บริโภคและคู่ค้าในต่างประเทศ ซึ่งแบรนด์ควรระวังไม่ให้กล่าวอ้างเกินกว่าข้อมูลที่มี

แนวทางที่ TIBD แนะนำสำหรับแบรนด์ที่อยากมีส่วนลดการเผา

มองหาวัตถุดิบที่ระบุแหล่งที่มาได้ถึงแปลง และขอข้อมูลวิธีจัดการวัสดุเหลือของแปลงนั้น
ทดสอบวัตถุดิบใหม่ตั้งแต่ช่วงพัฒนา เพื่อให้ผลิตภัณฑ์พร้อมเมื่อวัตถุดิบพร้อมขาย
สื่อสารอย่างระมัดระวัง ใช้ข้อมูลที่ตรวจสอบได้ หลีกเลี่ยงการกล่าวอ้างตัวเลขผลกระทบที่ยังไม่มีการวัด
ร่วมเป็นผู้รับซื้อระยะยาว เพราะความแน่นอนของตลาดคือสิ่งที่ทำให้เกษตรกรกล้าเปลี่ยนวิธีผลิต

เลิกเผาได้จริง เมื่อใบข้าวมีราคา

ปัญหา PM2.5 จากการเผาฟางข้าวจะไม่หายไปด้วยการห้ามเพียงอย่างเดียว ทางออกที่ยั่งยืนกว่าคือการทำให้วัสดุเหลือในนามีมูลค่าพอที่เกษตรกรจะเก็บไว้ขาย แทนที่จะจุดไฟเผา การพัฒนาสายพันธุ์ข้าวที่ใบมีคุณค่า และการสร้างตลาดรับซื้อใบข้าวในฐานะวัตถุดิบอุตสาหกรรม คือหนึ่งในทางเลือกที่กำลังถูกพิสูจน์ในประเทศไทย

อ่านเรื่องราวของโครงการและวัตถุดิบ 3 ชนิดจากใบข้าวได้ที่หน้า Deep Tech Innovators 03: ข้าวสรรพสี RBR02

หากคุณเป็นผู้ผลิตที่สนใจวัตถุดิบจากการผลิตแบบไม่เผา คลิก เพื่อติดต่อทีมที่ปรึกษา TIBD

อ้างอิง

Junpen, A., Pansuk, J., Kamnoet, O., Cheewaphongphan, P., & Garivait, S. (2018). Emission of air pollutants from rice residue open burning in Thailand, 2018. Atmosphere, 9(11), 449. https://doi.org/10.3390/atmos9110449
Thai PBS Policy Watch (13 กุมภาพันธ์ 2568). ฝุ่น PM2.5 จากภาคเกษตร. https://policywatch.thaipbs.or.th/article/agriculture-42
กรมประชาสัมพันธ์. ห้ามเผาพื้นที่เกษตรทั่วประเทศ 1 ก.พ. – 31 มี.ค. 69 สกัด PM2.5 ฝ่าฝืนโดนตัดสิทธิช่วยเหลือนาน 2 ปี (อ้างประกาศกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เรื่องมาตรการบริหารจัดการป้องกันและแก้ไขปัญหาฝุ่นละอองขนาดเล็กไม่เกิน 2.5 ไมครอน ภาคการเกษตร (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2568 ลงวันที่ 6 พฤศจิกายน 2568). https://www.prd.go.th/th/content/category/detail/id/39/iid/467764
ประชาชาติธุรกิจ. ข่าวมาตรการห้ามเผาภาคเกษตร. https://www.prachachat.net/economic/news-1918871
ศูนย์วิทยาศาสตร์ข้าว มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์. ข้าวสรรพสี มากสรรพคุณ. https://dna.kps.ku.ac.th/research/articles/rainbow-rice-thailand