บริการทดสอบความคงตัวรูปแบบยาสมุนไพร (Herbal Sub-Form Stability)

ผลิตภัณฑ์ยาสมุนไพรในประเทศไทยและตลาดอาเซียนพัฒนาในรูปแบบที่หลากหลาย เพื่อตอบสนองวัตถุประสงค์การใช้งานและกลุ่มผู้บริโภคที่แตกต่างกัน รูปแบบยาสมุนไพรตามพระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 ครอบคลุมรูปแบบของแข็ง (Solid Dosage Form) เช่น เม็ด แคปซูล ผง ลูกอม รูปแบบของเหลว (Liquid Dosage Form) เช่น ไซรัป ทิงเจอร์ น้ำสมุนไพรพร้อมดื่ม รูปแบบ Topical เช่น ครีม เจล แผ่นแปะ และรูปแบบนำส่งเฉพาะ เช่น ยาดม สเปรย์ ยาหม่อง

ผลิตภัณฑ์สมุนไพร ความท้าทายของยาสมุนไพรในเขตร้อนชื้น ASEAN Zone IVb คือเสถียรภาพของ Marker Compound ที่บ่งชี้ฤทธิ์ทางยา เสถียรภาพของระบบนำส่ง การเสื่อมจากความร้อน ความชื้น แสง และการเจริญของจุลินทรีย์ในระบบที่มีน้ำเป็นส่วนประกอบ

บริการของ TIBD ออกแบบเฉพาะสำหรับยาสมุนไพรแต่ละรูปแบบ ครอบคลุมการประเมินคุณสมบัติทางกายภาพ ปริมาณ Marker Compound ด้วย โครมาโทกราฟีของเหลวสมรรถนะสูง (HPLC) และ TLC Fingerprinting การทดสอบจุลชีววิทยา ภายใต้สภาวะ ASEAN Zone IVb และเภสัชตำรับยาสมุนไพรไทย (Thai Herbal Pharmacopoeia: THP 2021) ร่วมกับ VISBIO ผู้ตรวจสอบอิสระ (Independent Quality Assurance Verifier: IQAV)

พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 จำแนกผลิตภัณฑ์สมุนไพรออกเป็นหลายประเภท ครอบคลุมยาแผนไทย ยาแผนทางเลือก ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร และผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพอื่น

• รูปแบบของแข็ง (Solid Dosage Form) ครอบคลุมเม็ด (Tablet) ทั้ง Plain Tablet, Film-Coated Tablet, Sugar-Coated Tablet เม็ดที่บีบอัดได้ง่าย Chewable Tablet สำหรับเคี้ยว Effervescent Tablet ที่ละลายในน้ำ แคปซูลเจลาตินแข็ง (Hard Capsule) แคปซูลเจลาตินอ่อน (Soft Gelatin Capsule) ลูกอม (Lozenges) สำหรับอม ซองผงสำหรับชง (Sachet)
• รูปแบบของเหลว (Liquid Dosage Form) ครอบคลุมไซรัป (Syrup) สำหรับรับประทาน ทิงเจอร์ (Tincture) สมุนไพรในเอทานอล น้ำสมุนไพรพร้อมดื่ม (RTD Herbal Drink) เครื่องดื่มเยลลี่สมุนไพร น้ำมันสมุนไพร (Herbal Oil)
• รูปแบบ Topical และ Semi-solid ครอบคลุมครีมสมุนไพร (Herbal Cream) เจลสมุนไพร (Herbal Gel) ขี้ผึ้งสมุนไพร (Herbal Ointment) ยาหม่อง (Balm) แผ่นแปะ (Patch) แผ่นมาส์ก (Mask)
• รูปแบบสเปรย์และยาดม ครอบคลุมยาดมสมุนไพร (Inhaler Oil) สเปรย์สมุนไพรสำหรับฉีดผิว สเปรย์สมุนไพรสำหรับช่องปาก (Throat Spray)
• รูปแบบ Granules และ Powder ครอบคลุมเม็ดเล็ก (Granules) ผงสมุนไพรอบแห้ง (Dry Extract Powder) ผงสำหรับชงเครื่องดื่ม
• แต่ละรูปแบบมีความท้าทายเฉพาะที่ต้องผ่านการประเมินตามมาตรฐานเภสัชตำรับและกฎหมาย

ผลิตภัณฑ์ยาสมุนไพรในเขตร้อนชื้นเผชิญความท้าทายร่วมที่หลากหลาย

1. ความท้าทายแรก คือ เสถียรภาพของ Marker Compound ที่เป็นสารบ่งชี้ฤทธิ์ทางยา สารหลายกลุ่ม เช่น Andrographolide, Curcuminoids, Catechin, Anthocyanin ไวต่อความร้อน แสง และความชื้น การเสื่อมในระยะยาวส่งผลต่อประสิทธิภาพและการกล่าวอ้างคุณประโยชน์
2. ความท้าทายที่สอง คือ เสถียรภาพของระบบนำส่ง เม็ดและแคปซูลอาจดูดความชื้นและสูญเสียคุณสมบัติการแตกตัว (Disintegration) ครีมและเจลอาจแยกชั้นหรือสูญเสียความหนืด ไซรัปอาจเกิดการตกตะกอน
3. ความท้าทายที่สาม คือ การเจริญของจุลินทรีย์ในรูปแบบที่มีน้ำ เช่น ไซรัป ครีม น้ำสมุนไพรพร้อมดื่ม ระบบสารกันเสียและการประเมิน PET เป็นเงื่อนไขสำคัญ
4. ความท้าทายที่สี่ คือ การเสื่อมของระบบสารช่วย Excipient เช่น Sugar, Starch, Cellulose ที่อาจเปลี่ยนคุณสมบัติในระยะยาว
5. ความท้าทายที่ห้า คือ การดูดความชื้นของผงและเม็ด Effervescent ที่อาจเกิด Pre-reaction ในซองและสูญเสียคุณสมบัติฟู่
6. ความท้าทายที่หก คือ การเสื่อมของ Excipient ทางกายภาพ เช่น สี กลิ่น เนื้อสัมผัส ที่ผู้บริโภครับรู้ได้
7. ความท้าทายที่เจ็ด คือ การระเหยของน้ำมันหอมระเหยในยาดม ยาหม่อง ที่ทำให้ฤทธิ์ลดลง

แต่ละรูปแบบยาสมุนไพรมีพารามิเตอร์การทดสอบเฉพาะ

• สำหรับเม็ดและแคปซูล ครอบคลุม Hardness Disintegration Time Friability Dissolution Test Weight Variation Content Uniformity Moisture Content และปริมาณ Marker
• สำหรับเม็ด Effervescent ครอบคลุม Effervescence Time (เวลาการละลาย) Disintegration Test ในน้ำ pH ของสารละลายที่ละลายแล้ว ปริมาณ Marker และ Moisture Content ที่ต้องต่ำกว่า 2%
• สำหรับแคปซูลอ่อน Soft Gelatin Capsule ครอบคลุม Capsule Shell Integrity Disintegration Time Fill Weight ปริมาณสารออกฤทธิ์ และเสถียรภาพของ Carrier Oil ภายใน
• สำหรับลูกอมและซองผง ครอบคลุม Moisture, Water Activity, Hygroscopicity, Solubility, ปริมาณ Marker และจุลชีววิทยา
• สำหรับไซรัปและน้ำสมุนไพรพร้อมดื่ม ครอบคลุม pH, Brix, Viscosity, Color, ปริมาณ Marker, Preservative Assay, จุลชีววิทยาและ PET
• สำหรับครีม เจล ขี้ผึ้ง ยาหม่อง ครอบคลุม pH, Viscosity, Phase Separation (Centrifuge Test), Cycling Test, Microbial Limit, ปริมาณ Marker
• สำหรับสเปรย์และยาดม ครอบคลุมปริมาณ Volatile Compound (GC-MS) Spray Pattern Particle Size Distribution ปริมาณสารออกฤทธิ์
• สำหรับแผ่นแปะ ครอบคลุม Drug Release Profile Adhesion Test ปริมาณสารออกฤทธิ์ และความสมบูรณ์ของ Backing
• สำหรับน้ำมันสมุนไพร ครอบคลุม PV, AnV, TOTOX, ปริมาณ Volatile Compound, ปริมาณสารออกฤทธิ์

การวิเคราะห์ Marker Compound เป็นเงื่อนไขสำคัญตามเภสัชตำรับยาสมุนไพรไทย (THP 2021)

• แต่ละสมุนไพรมี Marker Compound เฉพาะที่ต้องวิเคราะห์ ตัวอย่างเช่น Andrographolide ในฟ้าทะลายโจร Curcuminoids ในขมิ้นชัน 6-Gingerol ในขิง Hesperidin ในเปลือกส้ม Asiaticoside ในใบบัวบก Glycyrrhizin ในชะเอมเทศ Withanolide ในอัศวคันธา Berberine ในเสลดพังพอน
• วิธีการวิเคราะห์ใช้ HPLC ที่ Stability Indicating Method ผ่านการตรวจสอบความถูกต้องตาม ICH Q2(R1) ครอบคลุม Specificity, Linearity, Precision, Accuracy, LOD, LOQ และ Robustness
• TLC Fingerprinting (Thin Layer Chromatography Fingerprinting) เป็นเทคนิคที่ใช้สำหรับการตรวจสอบความถูกต้องของชนิดสมุนไพร (Plant Identification) และการประเมินความบริสุทธิ์ HPTLC (High Performance TLC) ที่มีการประเมินด้วย Densitometer ให้ผลที่แม่นยำกว่า
• การประเมิน Volatile Compound ในสมุนไพรและน้ำมันหอมระเหยใช้ Gas Chromatography Mass Spectrometry (GC-MS) ที่ระบุและวัดปริมาณสารระเหยได้แม่นยำ
• การประเมินความเป็นพิษ (Toxic Compound) ครอบคลุม Heavy Metal (As, Pb, Cd, Hg) ด้วย ICP-MS หรือ AAS Pesticide Residue ด้วย LC-MS/MS หรือ GC-MS/MS Mycotoxin (Aflatoxin, Ochratoxin) ด้วย LC-MS/MS
• ปริมาณ Marker Compound ต้องไม่ต่ำกว่า 90% ของค่าที่ระบุบนฉลากตลอดอายุการเก็บรักษา ตามมาตรฐาน ICH Q1A(R2) และ THP 2021

โปรโตคอลใช้สภาวะตาม ICH Q1A(R2) สำหรับ ASEAN Zone IVb

Long-term Stability ที่ 30°C / 75% RH ระยะเวลาขั้นต่ำ 24 เดือน Accelerated Stability ที่ 40°C / 75% RH ระยะเวลา 6 เดือน Intermediate Stability ที่ 30°C / 65% RH สำหรับสมุนไพรที่ไวต่อความชื้นเพิ่มเติม

จุดเก็บตัวอย่างมาตรฐานอยู่ที่เดือน 0, 3, 6, 9, 12, 18, 24 สำหรับการทดสอบระยะยาว และเดือน 0, 1, 2, 3, 6 สำหรับการทดสอบแบบเร่ง

สำหรับการประเมิน Photostability ที่จำเป็นสำหรับสมุนไพรที่ไวต่อแสง เช่น Curcuminoids, Anthocyanin, Hypericin ดำเนินการตาม ICH Q1B ในตู้ทดสอบ Solar Simulator

สำหรับสมุนไพรที่กล่าวอ้างฤทธิ์ทางยา ระยะเวลาการประเมินอาจขยายเป็น 36 เดือน ตามที่กำหนดในเงื่อนไข Shelf Life ที่ระบุ

เภสัชตำรับสมุนไพรไทย (Thai Herbal Pharmacopoeia: THP 2021) เป็นมาตรฐานหลักที่กำหนดเกณฑ์ยอมรับสำหรับผลิตภัณฑ์ยาสมุนไพรในประเทศไทย

THP 2021 กำหนดเกณฑ์การประเมินสมุนไพรในกลุ่มที่เผยแพร่ ครอบคลุมการระบุชนิด (Identification) ความบริสุทธิ์ (Purity) ปริมาณ Marker Compound (Assay) Heavy Metal Limit Pesticide Residue Microbial Limit และ Aflatoxin Limit

สำหรับสมุนไพรที่ไม่อยู่ใน THP 2021 ผู้ผลิตสามารถอ้างอิงเภสัชตำรับสากล ได้แก่ United States Pharmacopeia (USP) European Pharmacopoeia (EP) British Pharmacopoeia (BP) Chinese Pharmacopoeia ที่มีบทเฉพาะของสมุนไพรนั้น

สำหรับสมุนไพรพื้นบ้านที่ไม่มีในเภสัชตำรับใด ผู้ผลิตต้องพัฒนา In-house Specification ที่ผ่านการตรวจสอบความถูกต้องและสอดคล้องกับมาตรฐาน WHO Guidelines on Quality Control of Herbal Medicines และ ICH Q1A(R2)

การจัดทำ Certificate of Analysis (COA) ที่ระบุผลการทดสอบทุกพารามิเตอร์ตามเกณฑ์ยอมรับ เป็นเอกสารที่จำเป็นสำหรับการขึ้นทะเบียนและการส่งออก

ข้อมูลที่ต้องยื่นสำหรับการขึ้นทะเบียนรวม Drug Master File (DMF) ของวัตถุดิบสมุนไพร Quality Specification ของผลิตภัณฑ์ ข้อมูลความคงตัว (Stability Data) ที่ครอบคลุมระยะเวลาที่เพียงพอ ข้อมูลฤทธิ์ทางยา (กรณีที่กล่าวอ้าง) และข้อมูลความปลอดภัย

• สำหรับการกล่าวอ้างทางยา ข้อมูลความคงตัวต้องครอบคลุม Marker Compound ตลอดอายุการเก็บรักษา การประเมินจุลชีววิทยา และการประเมินคุณสมบัติทางกายภาพ
• สำหรับการส่งออกในตลาดอาเซียน ผู้ผลิตต้องสอดคล้องกับ ASEAN Traditional Medicine Guidelines และข้อกำหนดของประเทศปลายทาง
• สำหรับตลาดสากล Codex Alimentarius และ WHO Guidelines เป็นมาตรฐานอ้างอิง การขึ้นทะเบียนในตลาดสหภาพยุโรป สหรัฐอเมริกา หรือญี่ปุ่น มีข้อกำหนดเฉพาะที่ต้องเตรียมข้อมูลเพิ่มเติม

VISBIO ในฐานะผู้ตรวจสอบอิสระ (Independent Quality Assurance Verifier: IQAV) ทำหน้าที่วิเคราะห์ Marker Compound ด้วย HPLC TLC Fingerprinting การประเมินคุณสมบัติทางกายภาพ การทดสอบจุลชีววิทยา การตรวจ Heavy Metal และ Pesticide Residue โดยใช้วิธีวิเคราะห์ที่ผ่านการตรวจสอบความถูกต้อง (Validated Method per ICH Q2(R1)) มีระบบเอกสารกำกับทุกขั้นตอน (Traceability) และดำเนินการตามหลักปฏิบัติมาตรฐาน ISO/IEC 17025

บริการทดสอบความคงตัวรูปแบบยาสมุนไพรดำเนินการร่วมกับ ดร.วุฒิพงษ์ ผาณิตเศรษฐกร ที่ปรึกษาและผู้ร่วมก่อตั้ง ที่มีความเชี่ยวชาญด้านการจัดการเทคโนโลยีเชิงพาณิชย์สำหรับอุตสาหกรรมสุขภาพและความงาม และคุณมัญฑมน อุตโม นักพัฒนาสูตรผลิตภัณฑ์อาวุโส (Advanced Formulator) ที่มีประสบการณ์ในการพัฒนายาสมุนไพรหลากหลายรูปแบบ ทีมเรามีผู้เชี่ยวชาญที่เป็นนักวิจัยในสาย Phytochemistry, Herbal Medicine Development, Pharmaceutical Technology และ Quality Control of Herbal Products

ผลิตภัณฑ์ยาสมุนไพรของท่านพร้อมขึ้นทะเบียนกับ อย. หรือยัง ติดต่อ TIBD เพื่อรับการออกแบบโปรโตคอลเฉพาะ ติดต่อ TIBD ได้ที่ คลิก